Zawartość działu:

24 MARCA – ŚWIATOWY DZIEŃ WALKI Z GRUŹLICĄ

W powszechnej opinii gruźlica jest obecnie traktowana jako „choroba przeszłości”, jednak co roku na świecie umiera na nią blisko 2 mln ludzi. Oznacza to, że z powodu tej choroby, co 20 sekund traci życie jedna osoba. Dodatkowym problemem jest tak zwana gruźlica wielolekoporna , która rozwija się najczęściej u pacjentów nieprzestrzegających zaleceń terapeutycznych, u których leczenie I rzutu zakończyło się niepowodzeniem. W 2007 roku odnotowano na świecie 9,27 mln przypadków gruźlicy, z czego blisko 500 000 to przypadki odmiany wielolekoopornej. Choroba ta stanowi niezwykle poważny problem społeczny, zwłaszcza na terenie Azji oraz w krajach Afryki Subsaharyjskiej. W odpowiedzi na to zagrożenie firma Eli Lilly wraz z kilkunastoma partnerami* z całego świata stworzyła program „Partnerstwo Lilly MDR-TB”, którego celem jest walka z wielolekooporną postacią gruźlicy.

Gruźlica (TB – tubercule bacillus) jest jedną z najstarszych, znanych chorób. Wywołuje ją prątek gruźlicy – bakteria przenoszona drogą kropelkową. Schorzenie to dotyczy głównie płuc, ale może atakować również ośrodkowy układ nerwowy, naczynia krwionośne, układ limfatyczny, kostno-stawowy, moczowo-płciowy i skórę.

Światowy Dzień Walki z Gruźlicą przypada w rocznicę odkrycia przez Roberta Kocha bakterii odpowiedzialnej za tę chorobę. Niemiecki uczony opublikował wyniki swoich badań nad prątkiem gruźlicy 24 marca 1882 roku. Od tego momentu, przez następne 100 lat postęp medycyny pozwolił na znaczne opanowanie choroby, która od XVII wieku dziesiątkowała mieszkańców Europy.
W 1921 roku po raz pierwszy zastosowano u ludzi szczepionkę na gruźlicę (BCG), a w 1946 roku wprowadzono pierwszy lek. Jednak od lat 80. ubiegłego wieku gruźlica ponownie stała się poważnym problemem zdrowotnym w wielu krajach na świecie.

Z badań przeprowadzonych przez WHO wynika, że utajone zakażenie bakterią wywołującą gruźlicę występuje u blisko 1/3 światowej populacji. Statystycznie, jedna na dziesięć z tych osób zachoruje na gruźlicę.

W ostatnim czasie znacznie nasiliła się częstotliwość występowania opornych na działanie leków postaci choroby, które, z kolei, mają tendencję do ewoluowania w odmiany jeszcze bardziej zjadliwe.

Konieczność długotrwałego i skomplikowanego leczenia gruźlicy może skutkować nieprzestrzeganiem zaleceń terapeutycznych przez pacjentów a następnie rozwojem oporności na leki. Gruźlica stanowi nie tylko ogromny problem medyczny, ale i społeczno - ekonomiczny. Globalny spadek produktywności siły roboczej w wyniku tej choroby szacuje się na 13 miliardów dolarów rocznie. Gruźlica w największym stopniu zagraża ubogim regionom świata. Dostępność leków przeciwgruźliczych to tylko jeden aspekt walki z tą epidemią. Z tych właśnie względów firma Eli Lilly zdecydowała się zainicjować kompleksowy program mający na celu walkę z gruźlicą wielolekooporną. Program Partnerstwo Lilly MDR-TB połączył 18 podmiotów z całego świata, których celem jest wyeliminowanie tej groźnej choroby – powiedziała Patrizia Carlevaro, Koordynator Partnerstwa Lilly MDR-TB.

Obecnie gruźlica stanowi jeszcze poważniejsze zagrożenie ze względu na jej występowanie u osób zakażonych wirusem HIV oraz chorych na AIDS. Osoby o obniżonej odporności łatwiej zapadają na gruźlicę, która – w co trzecim przypadku, jest bezpośrednią przyczyną zgonu w tej grupie chorych.

Gruźlica na świecie

Z danych Światowej Organizacji Zdrowia wynika, że w 2007 roku na świecie zarejestrowano ponad 9,27 mln przypadków gruźlicy (zachorowalność: 139 osób na 100 000 ludności), a w związku z chorobą zmarło 1,77 mln osób (27 na 100 000). 1,4 mln spośród wszystkich chorych stanowiły osoby zakażone wirusem HIV (15%).

W niektórych częściach świata 75 procent pacjentów zakażonych HIV jest również zainfekowanych prątkami gruźlicy. Choroba ta jest jedną z głównych przyczyn wśród zgonów pacjentów z AIDS.

Gruźlica stanowi największy problem w Azji oraz na terenie Afryki Subsaharyjskiej. W 2007 roku 7,9 mln osób spośród 9,27 mln chorych pochodziło właśnie z tych regionów świata.

Według ostatnich szacunków na świecie blisko 2 miliardy ludzi jest zakażonych prątkiem gruźlicy, co stanowi 1/3 całej populacji.

Najgorzej sytuacja wygląda w Indiach (1 933 tys. przypadków w 2006 r.) i Chinach (1 311 tys. przypadków w 2006 r.). Niewiele lepiej przedstawia się w Indonezji (534 tys.), Południowej Afryce (454 tys.), Nigerii (450 tys.), Bangladeszu (351 tys.) i Etiopii (306 tys.). Duży odsetek zachorowań notuje się także w Rosji i krajach byłego ZSRR.

Na liście 27 państw najbardziej dotkniętych gruźlicą wielolekoporną znajduje się, aż 13 byłych republik radzieckich takich jak: Ukraina, Uzbekistan, Kazachstan, Tadżykistan, Azerbejdżan, Mołdawia, Kirgistan, Białoruś, Gruzja, Litwa, Armenia, Łotwa i Estonia.

Ubogie regiony świata są szczególnie zagrożone wzrostem zachorowań, ponieważ rozwojowi gruźlicy sprzyjają złe odżywianie i warunki mieszkaniowe, a także stres. W wielu krajach ograniczony jest dostęp do skutecznego leczenia tej choroby. Problemem jest również brak koordynacji pomiędzy leczeniem AIDS i gruźlicy.

Gruźlica w Polsce

Jeszcze w latach 70. XX wieku gruźlica stanowiła w Polsce poważny problem. Od wielu lat notuje się stałą tendencję spadkową zapadalności na tę chorobę.

W 2007 roku w Polsce na gruźlicę zachorowało 8 616 osób (zapadalność 22,6 /100 000), podczas, gdy w 1957 roku odnotowano 82 201, a 1970 roku 42 142 przypadków.

W Polsce utrzymuje się struktura zachorowań charakterystyczna dla krajów o dobrej sytuacji epidemiologicznej. Na gruźlicę najrzadziej zapadają dzieci do 15 roku życia (1,2/100 000), a choroba ta w największym stopniu dotyczy starszych grup wiekowych: 45–64 r.ż. – 37,0/100 000 oraz osób powyżej 65 r.ż. – 41,1/100 000. Pod tym względem nie odbiegamy od krajów tzw. starej Unii. Większą grupę wśród chorych stanowią mężczyźni.

Współczynnik zachorowalności na gruźlicę w Polsce systematycznie spada od wielu lat. W 1957 roku wynosił on 290,0/100 00, w 1970 spadł do 128,5/100 000, w 1980 roku wynosił 72,5/100 000, w 1990 – 42,3/100 000, w 2000 – 29,7/100 000, aby w 2007 roku osiągnąć poziom 22,6 przypadków na 100 000 ludności.

W kraju podobnie, jak na świecie dominującą postacią jest gruźlica płuc. W 2007 roku odnotowano zaledwie 628 zachorowań na inne postacie tej choroby.

Wśród osób, które w 2007 roku zachorowały w Polsce na gruźlicę niski był również odsetek osób zakażonych wirusem HIV – jedynie 33 osoby, co stanowiło 0,4% ogółu zachorowań.

Oporne na działanie leków postaci gruźlicy, które stanowią poważny światowy problem są w kraju stosunkowo rzadkie. Wśród leczonych osób zgłoszono jedynie 59 przypadków gruźlicy wielolekoopornej. Dramatyczna jest natomiast sytuacja u naszych wschodnich sąsiadów: na Litwie, Ukrainie i Białorusi. Państwa te znalazły się na liście 27 krajów najbardziej dotkniętych gruźlicą wielolekooporną.

W kraju dostępne są bezpłatnie wszystkie leki przeciwprątkowe. Istotny problem stanowią natomiast chorzy przedwcześnie przerywający leczenie, które w przypadku najbardziej typowych postaci choroby powinno trwać około 6 miesięcy.

Oporne na leczenie odmiany gruźlicy

Dwoma najczęściej występującymi postaciami gruźlicy odpornej na leczenie jest: gruźlica wielolekooporna (MDR-TB) oraz gruźlica skrajnie oporna na leczenie (XDR-TB).

Gruźlica wielolekooporna (MDR-TB) – jest definiowana przez Światową Organizację Zdrowia jako postać choroby oporna na przynajmniej dwa z leków przeciwprątkowych pierwszego rzutu. Często pojawia się ona u pacjentów, którzy przedwcześnie przerwali terapię tradycyjnej postaci choroby, ale nie tylko.

Leczenie MDR-TB jest bardzo trudne i długie, może trwać nawet do 24 miesięcy. Niezwykle skomplikowana jest również diagnostyka tej postaci choroby.

Terapia musi się odbywać pod stałą kontrolą odpowiednio wyszkolonych lekarzy. Wszystkie schematy leczenia gruźlicy wymagają stosowania wielu leków. Nieprzestrzeganie wymogów terapii lub jej przerwanie może doprowadzić do powstania jeszcze bardziej zjadliwych postaci choroby. Gruźlicę wielolekooporną można skutecznie leczyć, ale niezbędne jest podawanie antybiotyków drugiego rzutu.

Obecnie stosowane metody mogą być skuteczne w MDR-TB, jednakże niezwykle istotna jest również wiedza personelu medycznego w zakresie zapobiegania transmisji MTB, diagnostyki, leczenia oraz monitorowania oporności. Leczenie MDR-TB jest często nadzorowane w ramach programu WHO DOTS (Directly Observed Treatment, Short-Course – krótkie kursy leczenia oparte na bezpośredniej obserwacji).

Gruźlica skrajnie oporna na leczenie (XDR-TB) – to taka postać choroby, która jest oporna na dwa najsilniejsze antybiotyki przeciwgruźlicze pierwszego rzutu, a także na leczenie jakimkolwiek produktem z grupy fluorochinolonów oraz co najmniej jednym z trzech leków drugiego rzutu podawanych dożylnie.

W 2006 roku Amerykańskie Centrum ds. Kontroli i Prewencji Chorób (Centers for Disease Control and Prevention) oraz WHO ogłosiły na całym świecie stan zagrożenia gruźlicą skrajnie oporną na leczenie (XDR TB). W Europie Wschodniej u 14 procent pacjentów z MDR-TB rozpoznano XDR-TB. Wybuch epidemii gruźlicy skrajnie odpornej na leczenie, odnotowany w 2006 roku w Południowej Afryce po raz pierwszy zwrócił uwagę międzynarodowych środowisk na ten problem.

Diagnostyka XDR-TB jest wyjątkowo skomplikowana, a możliwości terapeutyczne ograniczone.

Inicjatywy mające na celu powstrzymanie gruźlicy wielolekoopornej 
(Program Partnerstwo Lilly MDR-TB)

Zarówno diagnostyka, jak i leczenie gruźlicy wielolekoopornej stanowi ogromny problem społeczny oraz wyzwanie dla współczesnej medycyny. Nieleczona lub niewłaściwie leczona gruźlica prowadzi do powstania nowych szczepów bakterii, niemal całkowicie opornych na współczesne leki. Z tych względów firma Eli Lilly postanowiła zainicjować ogólnoświatową inicjatywę, zrzeszającą 18 partnerów – instytucje oraz organizacje prywatne i publiczne z różnych krajów świata. Problem gruźlicy opornej na terapię jest obecnie tak poważny, że tylko współpraca wielu podmiotów może zapewnić sukces kampanii mającej na celu wyeliminowanie tej choroby oraz ocalenie życia cierpiących na nią ludzi.

Program Partnerstwo Lilly MDR-TB został stworzony po to, aby pomóc w opanowaniu i ostatecznym zwalczeniu gruźlicy wielolekoopornej (MDR-TB). Obejmuje on swoim zasięgiem ponad 50 krajów.

Firma Eli Lilly zdecydowała się przekazać, w latach 2003 – 2011, 135 milionów dolarów w formie grantów finansowych, leków i technologii, aby zwiększyć dostępność leczenia i skoncentrować wykorzystanie globalnych zasobów na zapobieganiu, diagnostyce i leczeniu osób cierpiących na wielolekooporną postać gruźlicy.

Od 2003 roku Eli Lilly przekazuje swoją technologię, receptury oraz znaki towarowe producentom z krajów należących do najbardziej obciążonych chorobą, takich jak: RPA, Chiny, Indie oraz Rosja. Dzięki takiemu podejściu do problemu nie tylko umożliwia pacjentom dostęp do leków po niższej cenie, ale również wspiera lokalne gospodarki i produkcję wysokiej jakości leków.

Eli Lilly udostępnia także swoją wiedzę specjalistyczną dotyczącą procesu wytwarzania leków. Zapewnia wsparcie finansowe pozwalające na zakup niezbędnego wyposażenia zakładów produkcyjnych oraz szkolenia w zakresie zasad dobrych praktyk produkcyjnych. Eli Lilly wynegocjowała umowy z firmami uczestniczącymi w projekcie transferu technologii, w tym także porozumienie w sprawie cen produktów stosowanych w ramach programów terapeutycznych sponsorowanych przez Światową Organizację Zdrowia i organizacje pozarządowe.

Założenia programu:
• Wsparcie dla społeczności lokalnych i obrona interesów pacjentów;
• Leczenie, szkolenia oraz monitorowanie terapii;
• Transfer technologii;
• Badania naukowe;
• Edukacja i zapobieganie.

*Partnerzy programu:
• Aspen Pharmacare, firma farmaceutyczna w Republice Południowej Afryki;
• Międzynarodowa Rada Pielęgniarek (ICN);
• Międzynarodowa Federacja Stowarzyszeń Czerwonego Krzyża oraz Czerwonego Półksiężyca (IFRC);
• Międzynarodowa Federacja Szpitali (IHF);
• Harvard Medical School i organizacja Partners in Health (PIH);
• Hisun Pharmaceutical, firma farmaceutyczna w Chinach;
• Uniwersytet Purdue, USA;
• Shasun Chemicals and Drugs, firma farmaceutyczna w Indiach;
• SIA International, firma farmaceutyczna w Rosji;
• TB Alert and TB Survival Project – organizacja pozarządowa;
• Centrum Kontroli i Prewencji Chorób w Stanach Zjednoczonych (CDC);
• Światowe Forum Ekonomiczne (WEF);
• Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) i Stop TB Partnership;
• Światowe Stowarzyszenie Lekarzy (WMA).